Kolory liturgiczne

Przywołajmy na początek kilka zasadniczych czy wręcz oczywistych stwierdzeń.
 
1. Banalne jest mówienie, że kolory wpływają na życie człowieka. Dziś bardziej niż w innych wiekach żyjemy w świecie kolorów. Są one najpierw wyrazem oraz odbiciem bogactwa i różnorodności życia ludzkiego, codzienności i święta, smutku i radości. Istnieje wspaniały dialog kolorów;
 
2. Społeczeństwo przywdziewało szaty w różnych kolorach dla podkreślenia świątecznego charakteru dnia, rocznicowych obchodów itp.;
 
3. Z tych zwyczajów społecznego życia wyrosły także liturgiczne różnokolorowe szaty;
 
4. Kolory wyrażają, podkreślają, czynią bardziej widocznym misterium wiary chrześcijańskiej. Wiara chrześcijańska posiada „wiele kolorów” ujawniających się tak w poszczególnych okresach roku liturgicznego, jak i w świętach i wspomnieniach. W stosowaniu kolorów wyraża się pedagogia Kościoła, np. radość z Narodzenia Bożego (kolor biały), podobnie w święto chrztu Pańskiego, który w życiu ochrzczonych stanowi szczególny etap (także kolor biały). Gdy mowa o realizacji nowego stylu Jezusa w nadziei i z nadzieją, pojawia się kolor zielony (kolor nadziei), by przejść w Wielkim Poście w fiolet (kolor wskazujący ludzkie granice, potrzebę dyscypliny celem zrealizowania zobowiązań chrzcielnych);
 
5. Wyrażają myśl przewodnią danego święta;
 
6. Kanon kolorów nie został określony w sposób arbitralny, lecz w oparciu o jego znaczenie w większości społeczeństw europejskich.
 
Oficjalnym komentatorem symboli kolorów był Lotario dei Conti Di Seg­ni, późniejszy papież Innocenty III (1198–1216) w De sacro altaris mysterio I, 65, PL 217, 799–802. Przed zajęciem stanowiska przez papieża istniały regulacje lokalnych Kościołów. Liturgia papieskiej kurii celowała w trosce o styl, piękno, przestrzeganie porządkowych przepisów. Papież Innocenty III wspomina następujące kolory: biały, czerwony, czarny. Zielony sprawiał papieżowi pewne trudności jako „pośredni kolor” pomiędzy czarnym, czerwonym i białym. Wspomniany dokument utrzymuje, że zielony może być zastąpiony żółtym. Papież w czterech kolorach szat kapłańskich upatruje cnót, w które winien być „odziany”. Honoriusz z Autun wyróżniał siedem kolorów i odnosił je do cnót koniecznych dla kapłana: kolor czarny – pokora, biały – czystość, żółty – mądrość, zielony – wiara, niebieski – nadzieja, czerwony – miłość, szary – dyskrecja. Yves z Chartres był zdania, że biskupi winni nosić kolor niebieski i myśleć o sprawach nieba bardziej niż o sprawach ziemskich.
 
Wieki średnie były „chromofilne”, bardzo przyjazne kolorom, ustalano nawet związki pomiędzy poszczególnymi planetami, metalami, perłami i kolorami. Święty Jan od Krzyża wiąże kolor zielony z cnotą teologalną nadziei. Dużo wcześniej św. Hieronim interpretuje kolory jako symbol modlitwy kosmicznej. Kolory szat kapłańskich przypominają mu, że kapłan modli się za cały świat.
 
Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (nr 346) uściśla kanon barw szat liturgicznych, wymieniając następujące kolory: biały, zielony, czerwony, czarny, fioletowy i różowy. Dokument ten w tym samym numerze określa także ścisłe reguły ich użycia. Oto jak przedstawia się symbolika kolorów stosowanych w liturgii.
 
 
 
Biały
 
Najbardziej uprzywilejowanym w liturgii starożytności chrześcijańskiej był kolor biały, który zawsze symbolizował prawdę, tinctura veritatis (purpura prawdy). Klemens z Aleksandrii (Pedagogos c. VII, 9) widział prawdę u Boga ze swej istoty i u człowieka przez komunikację w słowie Bożym. Orygenes (Homilia VII in epod.) nauczał, że nie ma nic wspanialszego i bardziej jaśniejącego białością nad pouczeniem Bożym: manna est verbum Dei, quid enim candidus, quid splendidius, eruditione divina; Grzegorz z Nyssy z kolei uważał, że kolor biały jest symbolem prawdy ewangelicznej, samą Ewangelię nazwał lilium sermonis, lilią nauczania, a lilia jest prawdą ożywiającą dusze: vere lilium est veritas, cuius odor animat fidem, splendor intellectum illuminat (Sermo LXX in Canticum). Biały kolor symbolizował światło, czystość, radość i świąteczny nastrój osoby noszącej szatę w tym kolorze. Biel wiąże się także z ideą chwały, ze stanem promieniującej szczęśliwości, czego ewangelicznym przykładem jest szata Jezusa przemienionego na górze Tabor. W białych szatach przedstawiani są w chrześcijańskiej symbolice mieszkańcy nieba, aniołowie i święci. U Ojców Kościoła kolor biały zyskał także znaczenie eschatologiczne, był znakiem zmartwychwstania do nowego życia, odzyskania niewinności, oznaką statusu zachowania na życie wieczne. Tron Chrystusa przychodzącego na sąd będzie biały (por. Ap 20,11).
 
Hieronim uważa kolor biały za znak radości, kolor święta (Epistula 118, 4). Dla Cyryla Jerozolimskiego to kolor szaty weselnej w nawiązaniu do przypowieści (Mt 22,2-14), oznaczał on dyspozycję wewnętrzną wymaganą do zbliżania się na ucztę niebieskiego Oblubieńca (Prokatecheza i 18 nauk do katechumenów 3). Ponadto mądre panny z ewangelicznej przypowieści przedstawiane były w białym kolorze, co mogłoby sugerować, iż mądrość znajdowała swój odpowiednik na palecie barw właśnie w bieli.
 
Katechumeni nosili białe szaty przez cały tydzień po chrzcie. Wassilij Kandinsky opisał w 1910 r. symfonię koloru białego, który działa na człowieka jak absolutna cisza, jest pełna młodzieńczej radości (O duchowości w sztuce, Warszawa 1986).
 
Szat liturgicznych tego koloru używa się w oficjach i mszach okresu wielkanocnego i Narodzenia Pańskiego, w święta i wspomnienia Chrystusa Pana, z wyjątkiem tych, które dotyczą Jego Męki, w święta i wspomnienia Najświętszej Maryi Panny (dopuszczalne jest w te dni stosowanie szat koloru niebieskiego), świętych aniołów i świętych, którzy nie byli męczennikami, w uroczystość Wszystkich Świętych (l listopada), św. Jana Chrzciciela (24 czerwca), w święta św. Jana Ewangelisty (27 grudnia), Katedry św. Piotra (22 lutego) i Nawrócenia św. Pawła (25 stycznia).
 
Często zamiast koloru białego w święta i uroczystości maryjne stosuje się kolor niebieski. Uważany za najbardziej niematerialny z kolorów, podobnie jak biały. Łączenie tego koloru z Bogurodzicą nie wynika jednak z tradycji, lecz wiąże się z wysoką ceną niebieskiego barwnika w wiekach średnich, równą cenie złota. Uzyskiwano go z lapis lazuli (kamień o głębokim niebieskim kolorze). Dla podkreślenia roli Maryi właśnie w tym kolorze malowano Jej obrazy.
 
 
 
Zielony
 
Zielony kolor szat liturgicznych najczęściej był symbolem nadziei, uspokojenia i młodości, świeżości i odrodzenia – podobnego do wiosennych oznak budzącej się przyrody. Pseudo Dionizy sądził, że kolor ten ewokuje młodość i witalność. Kolor zielony – kolor nadziei, jest szczególnie ważny w liturgii, która jest przecież – jak to zaznaczył papież Benedykt XVI w ostatniej encyklice Spe salvi – „miejscem nadziei”. Stosuje się go w niedziele i dni powszednie okresu w ciągu roku. W Liturgii ambrozjańskiej ołtarz po sprawowaniu świętych tajemnic nakrywa się obrusem koloru zielonego, w nawiązaniu do życia Jezusa Chrystusa, które się uobecnia w świętej Eucharystii i świętych w niebie, których relikwie znajdują się w ołtarzu. Również dlatego kamień zawierający relikwie świętych jest tego samego koloru. Średniowiecze malowało krzyże na zielono.
 
 
 
Czerwony
 
Kolor czerwony ma w liturgii dwoistą symbolikę. Po pierwsze, jest znakiem walki i przelanej w obronie wiary krwi, aż do męczeństwa, a więc miłości czynnej. Pieśń nad pieśniami (5,10) nazywa Oblubieńca (Jezusa Chrystusa) „śnieżnobiałym” i „rumianym” (rubicundus). Śnieżnobiałym – ponieważ jest odblaskiem wieczystej światłości (Mdr 7,26), odblaskiem chwały i odbiciem istoty Boga (Hbr 1,3). Rumianym – ponieważ pochodzi z miłości Boga Ojca.
 
Czerwień to także kolor ognia, ognistych języków, pod postacią których Duch Święty zstąpił w dniu Pięćdziesiątnicy na zebranych w Wieczerniku apostołów. Przez taką podwójną interpretację liturgia związała ten kolor z trzema grupami świąt i wspomnień liturgicznych: z uroczystością Zesłania Ducha Świętego, z uroczystościami i świętami Pańskimi związanymi z męką Chrystusa, a także z obchodami liturgicznymi różnego stopnia ku czci Świętych Męczenników.
 
 
 
Czarny
 
Szaty liturgiczne w kolorze czarnym wskazują na bezradność, kruchość i nicość człowieka w ciemności smutku, żałoby i pokuty. Może być używany we wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada) i podczas sprawowania mszy pogrzebowych dorosłych chrześcijan. Historia koloru czarnego jest wyjątkowo interesująca (por. pracę historyka francuskiego Michela Pastoureau (ur. 1947), Noir, histoire d’une couleur, Paris 2008). W starożytności czerń była związana z płodnością, kojarzono ją z ziemią, która z definicji jest urodzajna. Chrześcijaństwo początkowo było wrogiem czerni, łączono czerń z grzechem, śmiercią, winą (jeszcze wcześniej wyróżniano czerń złą – ater, i dobrą – niger). Autor wspomina o swoistej wojnie pomiędzy cystersami i benedyktynami. Dla pokazania, że cystersi porzucili benedyktynów, nosili habit koloru białego, wytykając benedyktynom, że ich czarny habit jest złowróżbny (kłótnia miała charakter instytucjonalny i symboliczny). Od XIV w. czerń zyskała pierwszeństwo wśród barw; stało się to w wyniku sporu filozoficznego: kolor jest materią czy światłem. Czerń przeciwstawiana kolorom zyskała godność i dostojeństwo. Protestanccy reformatorzy religijni chętnie mówili o kolorach, zaliczali czerń do szlachetnych, dobrych moralnie. Luter przejawiał upodobanie do koloru czarnego, Kalwin do niebieskiego. Znaczenie czerni zmalało, gdy Newton określił kontinuum barw, gdzie nie było miejsca ani dla czerni, ani dla bieli. Uważano, że czerń nie jest kolorem. Zwyczaj łączenia żałoby z czernią upowszechnił się w XVIII w. (dotychczas na znak żałoby chodzono w białych szatach). W kulturze kolor czarny stał się wyrazem elegancji (smoking, czarna suknia).
 
 
 
Fioletowy
 
Zamiast koloru czarnego stosowano pierwotnie i stosuje się najczęściej także dziś szaty liturgiczne barwy fioletowej. Prócz żałoby i pokuty fiolet symbolizuje także skruchę i pokorę, umartwienie, nastrój oczekiwania wypełniony modlitwą. Może oznaczać także godność noszącego je człowieka (szaty biskupa, prałata, kanonika). Koloru fioletowego używa się w Adwencie i Wielkim Poście, a można go również stosować w oficjach i mszach za zmarłych.
 
 
 
Różowy
 
Różowa barwa szat liturgicznych symbolizuje radość przerywającą dyscyplinę pokutną, radość chrześcijan z bliskości Pana, z nadchodzących Świąt Bożego Narodzenia i Zmartwychwstania Pańskiego. W całym roku liturgicznym używa się tego koloru tylko dwa razy: w trzecią niedzielę Adwentu (Gaudete) i czwartą niedzielę Wielkiego Postu (Laetare).
 
 
 
Złoty
 
W ostatnim podpunkcie sankcjonującego kolorystykę szat liturgicznych w ciągu roku liturgicznego znajdujemy wskazania co do sytuacji i okresu używania szat koloru złotego w liturgii Kościoła rzymsko­katolickiego. Choć kolor ten w ogóle nie pojawia się w kanonie „kolorów liturgicznych”, to jednak we wspomnianym wyżej dokumencie czytamy: „W dni bardziej uroczyste można używać okazalszych szat liturgicznych, chociaż nie są w kolorze dnia”. Zdanie to nawiązuje do wypowiedzi papieża Leona XIII (zm. 1903), który w dekrecie Decreta Authentica (nr 3145, 3646), wydanym w 1900 r., dozwolił, by szaty wykonane z prawdziwego złota – zatem nie pozłacane (!) – mogły zastąpić czerwień, biel i zieleń. W miejsce białych mogły być używane – w „dzień bardziej uroczysty” – bogate w zdobność także szaty srebrne. Podkreślający chwałę i nadzwyczajność dnia religijnej uroczystości kolor złoty, mimo iż nie jest kolorem ściśle „kanonicznym”, może być używany wymiennie z białym, zielonym lub czerwonym, jednak nigdy z fioletowym i czarnym, a z tymi pierwszymi tylko w czasie najważniejszych, uroczystych celebracji.
 
Właściwe stosowanie szat złotych i srebrnych wyjaśnia także instrukcja Redemptionis sacramentum wydana w marcu 2004 r. przez Kongregację ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. W artykule 127 tego dokumentu czytamy:
 
„W księgach liturgicznych zawarte są przepisy zezwalające na używanie w dni bardziej uroczyste szat liturgicznych świątecznych lub okazalszych, chociaż nie są w kolorze dnia. Tę jednak możliwość, która w celu zachowania dziedzictwa Kościoła dotyczy właściwie szat wykonanych przed wielu laty, rozszerza się w sposób niewłaściwy na nowości, tak że odrzuciwszy przyjęte zwyczaje, używa się form i kolorów według kryteriów subiektywnych ze szkodą dla tradycji, osłabiając sens tego przepisu. W dzień świąteczny szaty liturgiczne koloru złotego lub srebrnego, jeśli zachodzi taka potrzeba, mogą zastępować szaty innego koloru, jednak nie fioletowe lub czarne”.
 
 
 
W duszpasterskiej praktyce wypada pozwolić mówić kolorom. Używanie złotego może wywoływać wrażenie sztuczności.
 
 
 
_______________________________________
 
DSL 88–92;
 
Michel Brière, Couleur, composition,Vision théologale chez Fra Angelico, LMD nr 187(1991), 75–91;
 
Pastoreau Michel, Ordo colorum, notes sur la naissance des couleurs liturgiques; LMD nr 176(1988), 54–66;
 
tenże, L’Eglise et la couleur des origines à la reforme, Chartres 1988;
 
tenże, Couleurs, images, symboles, vers une histoire sociale des couleurs, Paris 1989, s. 9–96;
 
Nowak Marek, Kolory w liturgii jako nomen actionis, LitS 8(2002), nr 1, 69–75.
 
  Tekst udostępniony za zgodą Wydawnictwa Salwator
 
Autor: ks. prof. Bogusław Nadolski TChr
 
Źródło: http://www.tyniec.benedyktyni.pl/ps-po/?p=7539

Zaproszenia

Biały Dunajec z FDA Porcjunkula

Franciszkańskie Duszpasterstwo Akademickie „PORCJUNKULA” zaprasza wszystkich studentów a zwłaszcza tegorocznych maturzystów na Obóz Adaptacyjny Duszpasterstw Akademickich w Białym Dunajcu koło Zako ...

Więcej

Nabożeństwo Fatimskie

W czwartek, 13 września zapraszamy na godz. 18.00 na kolejne Nabożeństwo Fatimskie. Rozpoczniemy je modlitwą różańcową, następnie zostanie odprawiona Msza święta z okolicznościowym kazaniem, a po niej wyruszy procesja światła z figurą Mat ...

Więcej
Więcej artykułów